Klaas van Egmond
De afgelopen decennia is er, ondanks alle inspanningen, weinig bereikt op het gebied van duurzaamheid. Waarden vormen een centrale factor achter ons handelen. Onze samenleving staat momenteel voor de fundamentele vraag: wat is de moeite waard om te continueren?
De scenario’s van Club van Rome uit de jaren zeventig lieten zien dat de wereld afstevent op overshoot en collapse, tenzij we drastisch ingrijpen. In de jaren tachtig legde de Brundlandt-Commissie in Our common future de verbinding met de behoeften van huidige en toekomstige generaties. Centraal daarbij staat de kwaliteit van leven, die mede afhangt van waardenoriëntaties en wereldbeelden.
Het RIVM kwam op basis van uitgebreid onderzoek tot een diagram waarin verschillende waardenoriëntaties een plek krijgen. De horizontale as weerspiegelt de mate van collectivisme tegenover individualisme, de verticale die van idealisme tegenover materialisme. Dit diagram kan worden gebruikt op diverse schaalniveaus (zie dia 5 t/m 13, en verderop, in de presentatie). Zo krijgen historische ideologieën hun plaats, achtereenvolgens van godsdienstoorlogen en communisme tot de romantiek en de kredietcrisis. Maar ook de huidige politieke partijen vallen op hun plek, evenals de mythische ridders van de Ronde Tafel en Tolkiens Midden-Aarde.
Om tot oplossingen voor praktische problemen te komen, zoals het dilemma tussen geld scheppen en milieu, is het van belang dat de heersende waardenoriëntaties zo dicht mogelijk bij het midden van het diagram zitten. Helaas zijn er verschillende “middelpuntvliedende krachten”, zoals angst voor vrijheid, de behoefte aan identiteit en meer in algemene zin: ego. Hoe groter het ego, hoe verder naar buiten in het diagram en hoe groter de polarisatie. Deze ontstaat doordat men de waarden van anderen ontkent. Zo stelde Marx dogmatisch dat het sociale bestaan ons bewustzijn bepaalt, terwijl Ayn Rand altruïsme afwees.
Er zijn ook middelpuntzoekende krachten, zoals vrijheid, gelijkheid, broederschap en respect. Om verder te komen, dient men de waarden van anderen juist te respecteren. Dat vereist vrijheid, in het midden, zonder ego. De middelpuntzoekende krachten kunnen ons echter ook weer laten doorschieten naar de andere kant, zoals tijdens de Franse revolutie.
De politieke opgave van dit moment is om tegenstellingen te verenigen, zoals in het manifest Nederland krijgt nieuwe energie, en te komen tot een min of meer gedeeld wereldbeeld: wat is ons doel?
We zitten momenteel echter te veel in de periferie, ook in de politiek. Dat bemoeilijkt het komen tot duurzame oplossingen. Het is als in de openingsregels van Yeats’ gedicht The Second Coming:
Turning and turning in the widening gyre
The falcon cannot hear the falconer;
Things fall apart; the centre cannot hold